BlackGEM

Nederlandse telescopen in Chili die lichtflitsen gaan onderzoeken rond zwaartekrachtsgolven.

BlackGEM, schematisch
BlackGEM, schematisch

 

BlackGEM bestaat uit een aantal optische telescopen die in Chili rond 2018 lichtflitsen gaan zoeken van samensmeltende zwarte gaten en neutronensterren. BlackGEM is een initiatief van Paul Groot en Gijs Nelemans van de Radboud Universiteit Nijmegen. Steven Bloemen (RU) is projectleider.

Als een zwart gat samensmelt met een ander zwart gat of met een neutronenster dan ontstaan er rimpelingen in de zwaartekracht die tot op aarde meetbaar zijn. In 2015 zijn de eerste zwaartekrachtsgolven gemeten. Dat gebeurde met LIGO in de Verenigde Staten. De Europese counterpart van LIGO is Virgo in Italië. Als Virgo en LIGO een zwaartekrachtsgolf opmerken, wijzen ze een gebied aan de hemel aan ter grootte van twintig bij twintig volle manen. BlackGEM zoekt naar lichtflitsen in dat gebied en kan zo de precieze plek traceren waar de botsing heeft plaatsgevonden. Daarna kunnen alle grote telescopen ter wereld zich op deze richten.

Ook pulsars, exoplaneten en gammaflitsers
BlackGEM gaat niet alleen naar botsende zwarte gaten en neutronensterren kijken. De telescoop zal ook voor het eerst in de geschiedenis een 'meerkleuren' film maken van de zuidelijke hemel. BlackGEM zal met 6 verschillende kleurfilters de hemel afspeuren. Daarnaast zal BlackGEM onder andere kijken naar pulsars, exoplaneten, gammaflitsers, bruine dwergen, witte dwergen, sterclusters en dubbelsterren.

Apparatuur
Het Haagse bedrijf Airborne Composites maakte de speciale constructie van koolstofvezels waarin de telescoop zich bevindt. De strenge eisen aan de beeldkwaliteit van BlackGEM vereisen namelijk een telescoop die extreem stijf is, die niet doorbuigt onder zijn eigen gewicht en die niet vervormt bij temperatuurschommelingen. Elke telescoop bevat een 110 megapixelcamera en kan in één keer een stuk hemel ter grootte van dertien volle manen zien. De koeling voor de camera is ontwikkeld aan de KU Leuven. De telescoop werd ontworpen en in elkaar gezet bij ASTRON in Dwingeloo door de Optisch/Infraroodgroep van de Nederlandse Onderzoekschool voor Astronomie (NOVA).

Financiering
BlackGEM wordt gefinancierd door de NOVA, de Radboud Universiteit Nijmegen en de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek.

Tijdschema
In 2013 kwam de financiering rond voor de bouw van 3 telescopen. De telescopen worden in 2017 in elkaar gezet. In 2018 worden de telescopen getransporteerd naar de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) bij La Silla in Noord-Chili. BlackGEM kan eventueel uitgebreid worden van drie telescopen naar vijftien tot twintig exemplaren.

BlackGEM versus MeerLICHT
De telescoop MeerLICHT stond model voor BlackGEM. Die telescoop, ook een Nederlands initiatief, bevindt zich vanaf april 2017 in Zuid-Afrika en is gekoppeld aan een aantal radiotelescopen.

Meer informatie over BlackGEM
Blackgem-site (Engels)