De rode dwergen in DG CVn staan zo dicht bij elkaar dat ‘gewone’ optische telescopen ze nauwelijks uit elkaar kunnen houden. Toch konden astronomen van onder andere de Sterrewacht Leiden, ASTRON en het Joint Institute for VLBI ERIC (JIVE) het systeem tot in detail bestuderen doordat beide sterren zichtbaar zijn in het radiospectrum. De snelle rotatie van deze sterren houdt een intern magneetveld in stand, waardoor ze helder worden in het radio- en röntgenspectrum. Slechts een klein deel van alle sterren is op die manier waar te nemen met radiotelescopen.
De astronomen gebruikten very-long-baseline interferometry (VLBI) om de radiosignalen van de dubbelster waar te nemen. Deze techniek kan veel kleinere details oppikken dan optische telescopen. De VLBA is een Amerikaans netwerk van radiotelescopen beheerd door het National Radio Astronomy Observatory (NRAO). De telescopen staan tot wel 8000 kilometer uit elkaar en het is bij uitstek geschikt voor precieze positiebepalingen van compacte radiobronnen.
Hiermee bepaalden de astronomen de baan en de massa’s van de sterren in DG CVn, en hun afstand tot de aarde. Er is op dit moment geen ander dubbelstersysteem waarvan zoveel gegeven zo precies bekend zijn. “Deze waarnemingen laten zien wat je met VLBI kan bereiken”, zegt Jay Blanchard, astronoom bij het VLBA center in Socorro in de VS. “Door de sterren over zo’n lange periode te volgen kun je hun baanbewegingen direct detecteren en parameters van het systeem bepalen die anders ontzettend moeilijk te achterhalen zijn.”
De dubbelster doormeten
DG CVn is met 30 tot 150 miljoen jaar een relatief jong systeem. De dubbelster staat in het sterrenbeeld Jachthonden en werd in 2007 geselecteerd voor waarnemingen met de VLBA, in een zoektocht naar exoplaneten rond de toen al bekende dwergster. Zo’n planeet kan met zijn zwaartekracht kleine afwijkingen in de baan van de ster veroorzaken. Het bleek toen dat DG CVn een veel grotere beweging liet zien. De astronomen hadden geen exoplaneet maar een tweede ster ontdekt. De sterren van DG CVn draaien op kleine afstand om elkaar heen.
“We hadden het geluk dat we op het spoor kwamen van die oude waarnemingen”, vertelt Paul Boven, hoofdauteur van het onderzoek, netwerkspecialist bij JIVE in Dwingeloo en promovendus aan de Universiteit Leiden. “De echte verrassing was dat we in de nieuwe waarnemingen om ons model te verifiëren, ook radiostraling van de tweede rode dwerg vonden. Hiermee konden we alle aspecten van de dubbelster precies opmeten.”
De eerdere waarnemingen uit de periode 2007-2010 werden aangevuld met nieuwe waarnemingen uit de periode 2023-2025. In totaal hadden de onderzoekers 27 metingen van de posities van de twee sterren, genoeg om veel aspecten van het stersysteem precies te bepalen. Zo blijkt dat de sterren in 4,511 jaar om elkaar heen draaien in een uitgestrekte, elliptische baan. Ze naderen elkaar tot een afstand van slechts 0,59 keer de afstand van de aarde tot de zon. De zwaarste van de twee sterren heeft een massa van 39 procent van de zon, het lichtste exemplaar heeft 36 procent van de zonsmassa. Ook bepaalden de astronomen zeer precies de afstand van het systeem tot de aarde: 59,3 lichtjaar.
Planeten in dubbelstersystemen
Het lijkt volgens de astronomen onwaarschijnlijk dat er zich in dit nauwe dubbelstersysteem ook planeten bevinden. De twee sterren naderen elkaar zo dicht dat er weinig ruimte lijkt voor planeten in een baan rondom een van de sterren. Wellicht is het mogelijk dat er planeten zijn in een baan om beide sterren. Zo’n planeet zou dan een baan van minimaal 36 jaar moeten hebben, wat deze erg moeilijk detecteerbaar maakt.
De wetenschappers hopen in de toekomst wel exoplaneten bij andere radiosterke dwergsterren te vinden door heel precies de verschuiving van de sterren te meten. Een kleine ‘wiebelende’ beweging kan duiden op de aanwezigheid van een planeet.
De onderzoekers wijzen erop dat toekomstige faciliteiten, zoals de Square Kilometer Array (SKA) veel meer van dit soort metingen mogelijk maken, met name wanneer de SKA-Mid-telescopen in de toekomst gaan samenwerken met het Europese VLBI Network. En in de Verenigde Staten wordt gewerkt aan de ngVLA, die meer mogelijkheden zal bieden dan de huidige VLBA. “Met deze observatoria kunnen we deze techniek toepassen op veel meer, verder van ons verwijderde sterren”, zegt Huib Jan van Langevelde, chief scientist bij JIVE en hoogleraar aan de Leidse Sterrewacht.
Deze video laat zien hoe met radiowaarnemingen de bewegingen en massa’s van de dubbelster DG Canum Venaticorum tot in detail zijn bepaald. Credit: E.P. Boven (JIVE) e.a., CC BY 4.0