“Nederland is verheugd om als waarnemer toe te treden tot het CTAO ERIC, dit is een belangrijke mijlpaal voor onze wetenschappers die sinds de start van het project in 2007 hebben bijgedragen”, zegt Saskia Matheussen, lid van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), die Nederland zal vertegenwoordigen in de CTAO ERIC-raad.
De Nederlandse steun die er al was wordt nu voortgezet in de huidige bouwfase, waardoor de gecombineerde eerdere en lopende bijdragen uitkomen op ongeveer drie miljoen euro. Gesteund door NWO- en NOVA-subsidies, levert Nederland hardware voor de ‘Medium-Sized Telescopes’ (MST's) en coproduceert het meer dan 37 camera's voor de ‘Small-Sized Telescopes’ (SST's).
Voor de laatstgenoemde telescopen is het Nederlandse team verantwoordelijk voor de assemblage van de zogenoemde focal plane arrays, de coördinatie van de software en het testen, kalibreren en inbedrijfstellen van de camera's. In 2021 kreeg Jacco Vink (Universiteit van Amsterdam) een ‘NWO-groot’-subsidie van 1,5 miljoen euro. Met deze beurs en aanvullende steun van NOVA ontwikkelt en produceert Nederland zeer gespecialiseerde camera’s voor CTAO.
Op zoek naar zwakke blauwe lichtflitsen
CTAO is ontworpen om zeer hoogenergetische gammastraling te detecteren die vrijkomt bij de heftigste gebeurtenissen in het heelal. Gammastraling is bijvoorbeeld afkomstig uit de directe omgeving van neutronensterren en zwarte gaten. Het observatorium zal deze straling met ongekende nauwkeurigheid en precisie detecteren en laat de huidige telescopen voor gammastraling in dat opzicht ver achter zich.
Wanneer een energetisch gammadeeltje de atmosfeer van de aarde binnenkomt, produceert het een cascade van deeltjes die op hun beurt zogeheten Cherenkov-straling veroorzaken – een zwakke, maar karakteristieke blauwe lichtflits. Deze flits duurt slechts een paar miljardste van een seconde en wordt daarom vastgelegd met telescopen die veel licht kunnen ‘verzamelen’ en die supersnelle en gevoelige camera’s hebben.
Vanwege de relatief zwakke Cherenkov-straling worden de telescopen bovendien op twee van de donkerste plekken op aarde geïnstalleerd. CTAO-North wordt onderdeel van het Roque de los Muchachos Observatorium op het Canarische eiland La Palma (Spanje), CTAO-South komt bij het Paranal Observatorium in de Atacama-woestijn (Noord-Chili).
Technische en wetenschappelijke expertise
De Nederlandse teamleden Vink en Sera Markoff van de Universiteit van Amsterdam hebben verschillende beurzen ontvangen voor het CTAO-project en hebben zich ingezet om de interesse binnen de Nederlandse wetenschappelijke gemeenschap te vergroten. Manuela Vecchi en Andrey Baryshev (Rijksuniversiteit Groningen) sloten zich bij hen aan. “Al vanaf de eerste plannen zetten Sera Markoff en ik mij in voor CTAO. In 2007 organiseerden wij de eerste astrofysicabijeenkomst voor het project. Het is fantastisch om nu, bijna twintig jaar later, te zien hoe het observatorium vorm krijgt en de data van de eerste telescopen beginnen binnen te stromen”, zegt Vink.
In eerste instantie heeft Nederland de status van waarnemer voor een periode van drie jaar. Stuart McMuldroch, directeur-generaal van het CTAO ERIC, zegt: “Nederland brengt onschatbare technische en wetenschappelijke expertise in bij CTAO. De deelname versterkt onze samenwerking en zorgt ervoor dat hun inzichten de toekomst van 's werelds toonaangevende gammastralingsobservatorium blijven vormgeven.”