DOT

Door de wind gekoelde op poten staande Nederlandse zonnetelescoop op La Palma.

Dutch Open Telescope (DOT) zonnetelescoop La Palma
Dutch Open Telescope (DOT) zonnetelescoop La Palma

DOT: kijken naar de zon

De DOT (Dutch Open Telescope) op het Canarische eiland La Palma lijkt te spotten met alle gevestigde kennis over telescopen. Hij wordt vooral overdag gebruikt, z’n spiegel met een diameter van 45 centimeter en zijn lenzen hangen in de open lucht, en het geheel is niet in de grond verankerd maar staat op een open toren. De DOT is speciaal ontworpen om de zon te bestuderen. Zoals iedereen weet die wel eens met een vergrootglas een vuurtje heeft gestookt, veroorzaakt geconcentreerd zonlicht intense hitte. In een gewone telescoop zorgt die, net als boven een kachel, voor luchtturbulentie die het beeld vervormt en onscherp maakt. Conventionele zonnetelescopen ondervangen dat probleem door de hele telescoopbuis vacuüm te zuigen. Het probleem is wel dat je de zonnewarmte toch op de een of andere manier kwijt moet raken. Ook moet de telescoop perfect afgesloten blijven en moet hij zonder enige vervorming de luchtdruk van buiten kunnen weerstaan.

Luchtstromingen

Het DOT-concept, bedacht door Utrechtse astronomen, geeft juist ruim baan aan luchtstromingen. De constante passaatwind die doorgaans over La Palma blaast, voert tijdens waarnemingen de zonnewarmte continu en gelijkmatig af, zodat in de lichtbundel geen turbulentie ontstaat. Maar wrijving en ongelijkmatige opwarming van de bodem door de zon veroorzaken ook turbulentie in de enige meters dikke luchtlaag vlak boven de grond. Daarom staat de hele telescoop op een ranke 15 meter hoge toren. Het is onmogelijk om zo'n constructie perfect stijf te maken. Hij zal dus altijd een beetje heen en weer bewegen door de wisselende winddruk. De slimme configuratie van de poten zorgt er echter voor dat het podium alleen zijdelings beweegt, zonder te kantelen. Zo blijft de telescoop steeds tot op de boogseconde nauwkeurig op z’n doel gericht.

Reusachtige dynamo

De DOT bestudeert uiterst nauwkeurig het oppervlak van de zon; de enige ster in het heelal waarop we fijne details kunnen onderscheiden. De buitenkant van de zon is te beschouwen als een reusachtige dynamo, waar magnetische velden het spectaculaire gedrag van zonnevlammen en -vlekken bepalen. Dat komt doordat alle sterren - dus ook de zon - bestaan uit gas dat zo heet is dat de gasatomen uiteenvallen in elektrisch geladen deeltjes; men spreekt dan van een plasma. Het meest aardse voorbeeld van een plasma is een vlam. Toch zijn aardse plasma's qua temperatuur, druk en afmetingen niet te vergelijken met wat zich op de zon afspeelt. Dankzij de DOT en zonnetelescopen elders, is onze zon dagelijks beschikbaar als buitenaards laboratorium voor plasmafysica. Zo hopen we ook meer inzicht te krijgen in explosieve verschijnselen elders in het heelal waarbij sterke magneetvelden een rol spelen.

Links

DOT-website
DOT-filmpjes