P E R S B E R I C H T
Nederlandse Onderzoekschool voor Astronomie (NOVA)
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Amsterdam, 24 mei 2009
Very Large Telescope uitgebreid met razendsnelle spectrograaf
ESO’s Very Large Telescope (VLT) in Chili is uitgebreid met het
eerste tweede-generatie-instrument, X-shooter. X-shooter is de
gevoeligste spectrograaf ter wereld en kan het hele golflengtegebied
van het ultraviolet (300 nm) tot het nabij-infrarood (2400 nm) in één
keer (one shot) waarnemen. Nederland heeft de nabij-infrarood arm
gebouwd, het meest complexe onderdeel van het instrument.
“X-shooter is een prachtig staaltje van Europese samenwerking", zegt
Lex Kaper, de Nederlandse PI van X-shooter. Het X-shooter consortium
is voortgekomen uit het succesvolle Europese netwerk
van astronomen, werkzaam op het gebied van gammaflitsen, dat wordt
geleid door de Universiteit
van Amsterdam. Met X-shooter kan het nagloeien van gammaflitsen
worden gemeten tot aan
de rand van het zichtbare heelal. Het enorme golflengtebereik van X-
shooter zal van doorslaggevende betekenis zijn voor
de studie van gammaflitsen. Tot nu toe was een grove schatting van
de afstand (roodverschuiving)
van zo'n bron nodig om te bepalen welk deel van het spectrum van het
object moest worden waargenomen en met welk instrument. Deze stap is
met X-shooter niet meer nodig; men kan het spectrum direct opnemen.
“Vanwege het in hoog tempo verzwakken van de bron (op een tijdschaal
van uren) is deze tijdwinst essentieel”, aldus Kaper.
De spectrograaf rangschikt het licht dat door de VLT wordt opgevangen
naar kleur. Het spectrum is de vingerafdruk (een soort streepjescode)
van een object aan de hemel, waaruit bijvoorbeeld temperatuur,
chemische samenstelling en roodverschuiving kunnen worden afgeleid.
Het instrument gaat spectra maken van de zwakste bronnen die nog met
de VLT waarneembaar zijn, zoals melkwegstelsels in het vroege heelal,
gammaflitsen, neutronensterren, zwarte gaten in dubbelstersystemen en
de zwaarste sterren in de Lokale Groep. Ook zal X-shooter worden
ingezet om onbekende bronnen, ontdekt met andere telescopen, zoals de
VLT Survey Telescope, ALMA, Herschel en LOFAR, te identificeren en
fysisch te verklaren.
Het instrument is gebouwd door een Europees consortium van 11
instituten in Denemarken, Frankrijk, Italië en Nederland, samen met de
Europese sterrenkundeorganisatie ESO. In totaal is met het project een
bedrag van 10 miljoen euro gemoeid. Eind 2008 is X-shooter op de VLT
gemonteerd; de eerste waarnemingen met het complete instrument vonden
plaats op 14 maart 2009.
X-shooter heeft intussen
aangetoond efficiënt te werken over het volledige golflengtegebied
van het ultraviolet tot aan
het nabij-infrarood, met een ongeëvenaarde resolutie en kwaliteit. Dit
wordt gedemonstreerd door waarnemingen van
complete spectra van sterren met extreem laag metaalgehalte, verre
quasars, de nevel van de
op ontploffen staande ster Eta Carinae en een verre gammaflits die
toevallig afging tijdens testwaarnemingen.
Vanaf 1 oktober 2009 kunnen astronomen X-shooter gaan gebruiken. Er
zijn al 150 waarneemvoorstellen ingediend.
E I N D E P E R S B E R I C H T
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Noot voor de redactie
Meer informatie:
Prof. dr. Lex Kaper, Sterrenkundig Instituut ‘Anton Pannekoek’,
Universiteit van Amsterdam
Tel: 020-5257474 / 0623286729
E-mail: L.Kaper@uva.nl
Prof. dr. Paul Groot, Afdeling Sterrenkunde, IMAPP, Radboud
Universiteit Nijmegen
Tel: 024-3652801 / 0644646290
E-mail: p.groot@astro.ru.nl
ir. Ramon Navarro, ASTRON, Dwingeloo
Tel: 0521-595325
E-mail: navarro@astron.nl
De Nederlandse bijdrage aan X-shooter is de nabij-infrarood
spectrograaf, gebouwd door de
optisch-infrarood groep van NOVA-ASTRON, met belangrijke bijdragen
van de Radboud Universiteit
Nijmegen (cryostaat) en de Universiteit van Amsterdam (dispersie box
en data reductie software).
Toponderzoekschool NOVA en de Nederlandse Organisatie voor
Wetenschappelijk Onderzoek (NWO
) hebben het project financieel ondersteund. Ook is het project
ondersteund met fondsen uit de
Europese Descartes-prijs, die in 2002 werd toegekend voor het
Europese onderzoek aan gammaflitsen
aan een team van astronomen onder leiding van de Amsterdamse
emeritus hoogleraar prof. dr. Ed van den Heuvel.
Co-PI Paul Groot van de Radboud Universiteit Nijmegen is
verantwoordelijk voor de coördinatie
van het X-shooter ‘guaranteed time programma’. X-shooter is het
eerste VLT-instrument waarvoor
het leeuwendeel (75%) van de benodigde financiële middelen is
opgebracht door het consortium
zelf (in plaats van ESO), in ruil
voor gegarandeerde waarneemtijd. De unieke expertise van de optisch-
infrarode groep van NOVA-ASTRON,
onder leiding van X-shooter projectmanager Ramon Navarro, was
essentieel voor het
binnenhalen en uitvoeren van de opdracht tot het bouwen van X-shooter.
ESO is de Europese Zuidelijke Sterrenwacht, die de grote Europese
telescopen in Chili beheert. ESO’s paradepaardje, de Very Large
Telescope op Cerro Paranal in Chili, is de meest geavanceerde optische
telescoop ter wereld. De VLT bestaat uit vier 8,2 meter telescopen die
tot een interferometer kunnen worden gekoppeld.
Op maandag 25 mei houdt ESO samen met the Paris Observatory en the
French National Centre for Scientific Research (CNRS) om 14.30 uur een
persconferentie in Parijs.
Beeld: X-shooter-spectrum van het ultraviolet tot het nabij-infrarood
(credit: ESO)
Opgemaakt persbericht op http://www.astronomie.nl/ en http://www.eso.org
---------------------------------------------------------------------------------------------------
|
